Pieriestrojka w krajach bałtyckich

PIERIESTROJKA W KRAJACH BAŁTYCKICH

Przemiany w trzech krajach Bałtyckich - na Litwie, Łotwie i Estonii, które doprowadziły do odzyskania niepodległości, odbywały się według podobnego scenariuszu. Podczas okupacji sowieckiej kraje te były jednakowo odcięte nie tylko od wolnego świata, ale w dużym stopniu także od krajów satelickich, a więc wspólna działalność okrutnie prześladowanej opozycji antykomunistycznej była możliwa tylko w ramach tzw. imperium wewnętrznego. Do jednego z najważniejszych wydarzeń solidarnego oporu opozycji bałtyckiej należy zainicjowany przez Ligę Wolności Litwy Memorandum 45 obywateli Litwy, Łotwy i Estonii z dnia 23 sierpnia 1979 roku (czterdziesta rocznica paktu Ribbentrop - Mołotow), adresowany do ONZ oraz rządów ZSRS, NRD i RFN, w którym zażądano likwidacji skutków tej zmowy dwóch agresorów, a więc przywrócenia niepodległości trzech krajów bałtyckich i wycofania z nich okupacyjnych wojsk sowieckich. O pakcie Mołotow - Ribbentrop jeszcze raz wyraźnie przypomniano światu już w latach pierestrojki, w 1987 roku, kiedy to w Wilnie, Rydze i Tallinie odbyły się pierwsze niezależne manifestacje.

Fronty ludowe - trzecia siła pomiędzy partiami komunistycznymi a niepodległościową opozycją, których pierwotnym celem było wsparcie gorbaczowskiej pierestrojki (przygotowania do XIX konferencji KPZS) i poprzez autentyczne poparcie społeczeństwa zalegalizować "odnowiony" sowiecki reżim z elementami gospodarki rynkowej ("suwerenność ekonomiczna" i "traktat związkowy", mający dokonaę przekształcenia ZSRS), w krajach Bałtyckich powstały w podobnym czasie : w Estonii (Rahvarinne) 30 kwietnia, a na Łotwie (Tautas Fronts) i Litwie (Sąjūdis) 3 czerwca 1988 roku. Ich początkowe deklaracje i programy, w których mówiono o "prawdziwej leninowskiej federacji" budziły powaćne zaniepokojenie opozycji dysydenckiej, gdyż taka postawa ruchów cieszących się ogromną popularnością, groziła cofnięciem przez państwa zachodnie polityki nieuznawania tych krajów za część Związku Sowieckiego. Jednak fronty zdołały zjednoczyć większość społeczeństwa i dzięki naciskom opozycji oraz nie mających powiązań reżimowych własnych członków, stopniowo (w ciągu 1989 roku) przejęły hasła niepodległościowe.

Dalsza droga Łotwy i Estonii była już nieco odmienna od litewskiej, a wynikało to głównie z odmiennej sytuacji demograficznej. Podczas okupacji sowieckiej Łotwa i Estonia podlegały forsownej industrializacji, w wyniku której do tych krajów sprowadzano coraz większą liczbę rosyjskojęzycznej siły roboczej. Ulokowano tam także większą liczbę baz wojskowych niż na Litwie (a na dodatek wybrzeże łotewskie stało się ulubionym miejscem osiedlenia emerytowanych wojskowych). Tak więc w 1989 r. W Estonii Estończycy stanowili 61,5%, a na Łotwie Łotyszy - tylko 52%, co tworzyło niebezpieczeństwo, iż zostaną mniejszością we własnym kraju. W tej sytuacji partie i organizacje niepodległościowe Łotwy (LNNK - Ruch Narodowej Niepodległości Łotwy, Helsinki-86, VAK - Klub Ochrony Środowiska, LSDSP - Łotewska Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza, Partia Republikańska, Partia Odrodzenia, Związek Radykalny oraz rosyjski Związek Demokratyczny przy początkowym poparciu także Frontu Ludowego) oraz Estonii (EKDL - Estoński Związek Chrześcijańsko - Demokratyczny, ERSP - Partia Narodowej Niepodległości Estonii oraz EMS -Towarzystwo Ochrony Estońskiej Spuścizny) Komitety Obywatelskie powstałe z inicjatywy partii i organizacji niepodległościowych, które po przeprowadzeniu rejestracji mieszkańców - byłych obywateli niepodległego państwa przed okupacją w 1940 roku, ich potomków oraz osób napływowych, uznających prawo okupowanego kraju do odzyskaniu niepodległości i chcących ubiegać się o jego obywatelstwo, doprowadziły do wyborów Kongresu Łotwy i Kongresu Estonii. Były to instytucje alternatywne wobec Sowietów Najwyższych, niestety, za słabe aby przejąć władze. Tymczasem na Litwie, gdzie sowieccy koloniści stanowili nieznaczny odsetek, nikt nawet nie próbował utworzyć takiego alternatywnego parlamentu, mimo że instytucje te miały nie tylko chronić od politycznego wpływu w drugiej połowie 1988 r. powstałych interfrontów (na Litwie analogiczna organizacja - "Jedinstwo" miała charakter raczej marginalny), lecz takęe były gwarantami ciągłości przedwojennej państwowości. Z drugiej strony, litewski Sąjūdis ewoluował ku pozycji niepodległościowej o wiele szybciej i bardziej zdecydowanie nię fronty sąsiednich krajów. Przewodniczący Sąjūdisu Vytautas Landsbergis w odróęnieniu od jego odpowiedników na Łotwie i w Estonii, nigdy nie naleęał do partii komunistycznej.

Po krótkim okresie pewnego napięcia pomiędzy frontami ludowymi a partiami komunistycznymi, we wszystkich trzech krajach doszło do zmiany kierownictw tych partii. Na Litwie zmiana ta odbyła się najpóźniej (w październiku 1988 r.), a jako pretekst posłużyło m. in. brutalne rozpędzenie 15-tysięcznej manifestacji Ligi Wolności Litwy w Wilnie, ale za to nowy litewski I sekretarz - Algirdas Brazauskas zdobędzie o wiele większą popularność niż jego odpowiedniki na Łotwie i Estonii, a później, już po odzyskaniu niepodległości, zostanie powszechnie wybranym prezydentem. Dąćąc do zwiźkszenia poparcia społeczeństwa w rywalizacji z Sąjūdisem, przed wyborami do Rady Najwyęszej republiki, litewska KP podczas swego XX nadzwyczajnego zjazdu w końcu grudnia 1989 roku ogłosiła samodzielnośę; nazywano to "oddzieleniem od KPZS"; z nowo przyjętego jej programu wynikało jednak, że komuniści "samodzielność" tę rozumieli wielce dwuznacznie, gdyż w niej była mowa m.in. o stosunkach z "partiami innych republik związkowych". W estońskiej KP do podobnej akcji doszło dopiero po wyborach, pod koniec marca, a w łotewskiej - na początku kwietnia 1990 r. Te decyzje pierestrojkowych komunistów doprowadziły do rozłamu we wszystkich trzech partiach, a "linie podziału" zależały przede wszystkim od ich składu narodowościowego. Dlatego na Litwie z 1015 delegatów tego "historycznego" zjazdu tylko okazało się tylko 160 przeciwników "niezależności", i utworzona przez nich tzw. "partia nocna" raczej pełniła rolę straszaka dodającego argumentów zwolennikom polityki ugodowej, podczas gdy na Łotwie i Estonii partie "na platformie KPZS" rzeczywiście stanowiły realną siłę polityczną, chociaż to nie one miały być beneficjantami nowej polityki imperium. Natomiast prawdziwym beneficjantom, jak się wydaje, w ogóle nie specjalnie zależało na utrzymanie kompartii: dzisiaj na scenie politycznej z nich obecna jest jedynie litewska Demokratyczna Partia Pracy, która po przeprowadzeniu operacji "Oddzielenie" pozostała silna (odejście niewielkiej grupki "platformistów" trudno było nawet nazwać rozłamem"); natomiast członkowie jej odpowiedniczek z Łotwy i Estonii z analogicznie zmienionymi nazwami rozproszyli siź po innych partiach, instytucjonalnie nie mających rodowodu komunistycznego. (Do tego zjawiska jeszcze wrócimy, kiedy bździe mowa o niedawno powstałym "Nowym Związku" Artūrasa Paulauskasa na Litwie).

Po formalnym zniesieniu "kierowniczej roli" partii komunistycznych otworzyła się droga do wielopartyjnych wyborów parlamentarnych. Systemy partyjne wszystkich trzech - jeszcze okupowanych - krajów znajdowały się jednak w stadium embrionalnym: nowo powstałe (albo - w wielu wypadkach - odtworzone przedwojenne) partie stanowiły fakt dokonany, likwidujący monopol kompartii, ale o dyferencjacji społeczeństwa według sympatii partyjnych mówić było jeszcze za wcześnie; najważniejszą rzeczą było odzyskanie niepodległości, co dopiero umożliwiłoby reprezentację poszczególnych interesów. Dlatego w wyborach parlamentarnych (o ordynacji większościowej) partie uczestniczyły pod parasolem frontów ludowych, które we wszystkich trzech krajach odniosły zdecydowane zwycięstwo. W Estonii wybory do Najwyższego Sowietu (18 marca 1990 r.) poprzedziły wybory do Kongresu Estonii (24 lutego - 1 marca) - swoistego parlamentu komitetów obywatelskich, w którym blok Rahvarinne i ugrupowania stricte niepodległościowe uzyskały mniej więcej podobne wpływy. 11 marca Kongres przyjął oświadczenie "W sprawie przywrócenia prawowitego rządu", w którym określił cel restauracji niepodległości okupowanej przez ZSRS w 1940 r., ale de jure istniejącej Republiki Estońskiej. Jednak propozycja ogłoszenia restytucji Państwa Estońskiego i przejęcia władzy od Najwyższego Sowietu nie uzyskała większości, na co liczyli Litwini, którzy 11 marca ogłosili Akt Nieposległości.